İlgilerin Keşfi ve Gelişimi

İlgilerin Gelişimi ve İlgi Alanları

İlgi alanları; bilimsel ilgi, sanatsal ilgi, mekanik ilgi, edebiyat ilgisi, müzik ilgisi gibi genel ve birçok mesleki disiplini içeren bir yelpazedir. İlgi ise bir ilgi alanının barındırdığı bir beceriye yönelmedir. Örneğin müzik ilgi alanı içerisinden piyano çalmaya ilgi duymak gibi…

Mesleki gelişim tam anlamıyla sıralı bir gelişim basamağı içerse de bazı gelişimsel özellikler etkileşimsel ve paralel gelişebilir. Örneğin kariyer gelişim kuramları 12-13 yaşı ilgi basamağı, 13-14 yaşı yetenek basamağı olarak nitelese de teknoloji ve eğitim alanında gelişmelere bağlı olarak günümüzde bu gelişim özellikleri daha erken yaşlarda etkileşimsel olarak gelişmeye başlar. Ancak ailesi tarafından çocuğun erken gelişmesini hızlandırmak için yaşıtlarını geride bırakarak öne geçtiği düşüncesiyle teşvik edilmesi eğer çocuk gelişim için hazır bulunuşluğa sahip değilse çocuk için olumsuzdur. Dolayısıyla çocuğun ilgi alanlarını keşfetmesi için deneme ortamları ve fırsatlar sağlanması yeterli olacaktır.

İlgiler ve ilgi alanlarının gelişimi yapısal olarak gelişimsel bir süreç içerir. Bu açıdan belli bir yaş için kategorilendirmek ve bir yaşa bağlamak mümkün değildir. İlgi alanlarının gelişimi çocuğun okul öncesinden başlayan bir süreçtir. Bazı yetenek altyapıları daha küçük yaşlarda ortaya çıkarken bazıları ise geç ortaya çıkabilir. Çocuklara yetenekleri doğrultusunda etkili bir eğitim verebilmek için erken yetenek keşfi önemlidir. Hatta erken yetenek keşfi doğru eğitim için çok önemlidir. Örneğin, müzik yeteneği çok erken yaşlarda keşfedilirse doğru eğitimle çocuğun müzik alanında başarılı olmasına katkı sağlanmış olur.

İlgilerin ve ilgi alanlarının gelişimi çocuğun her yaş döneminde yaşına uygun bir şekilde tanıştırılması gereken bir olgudur. Mesleki gelişim açısından önce ilgi alanlarının sonra ilgilerin netleşmesi daha sistematik ve gelişimsel bir adım olur.

İlgi alanlarını tanıma ve keşfetme süreci daha önceki yaşlardan itibaren desteklenmeli mümkünse bu yaşa kadar bırakılmamalıdır. 10-11 yaş artık birçok yeteneğin ortaya çıktığı ve ürüne dönüştüğü bir dönemdir. Belli ilgi alanları ile daha küçük yaşlarda tanışan çocuk için bir bilgi altyapısı oluşur. Çocuk bilişsel, fiziksel, sosyal, duygusal ve ahlaki olarak gelişim gösterdikçe gelişiminin desteklediği ilgi alanları çeşitlenir ve derinleşir.

10-11 yaş dönemine kadar çocuk, ilgi alanları ile ilgili çeşitli bilgilere erişmiş ve çeşitli denemelerde bulunmuştur. Bir noktaya kadar çocuk kendi ile ilgili çıkarımlar yapmıştır. Fakat bu yaş dönemini sosyal kabul, üretkenlik, başarma ve yeterlilik duyguları beslediği için daha önce keşfettiği ilgi alanlarında eylemde bulunmaya ve üretmeye başlar. Artık ilgi alanına ilişkin bir eylemi takdir toplamak, beğeni almak için kullanır.

Örneğin daha önce müzik ilgi alanı ile tanışan çeşitli denemelerin ve yönlendirmelerin sonucunda gitar çalmaya başlayan Merve, bu yaş dönemi ile birlikte gitar çalmayı bir ürüne dönüştürerek beğeni ve onay almaya çalışır. Sınıfta çalmak veya müsamerede çalmak gibi sonuç alabileceği girişimlerde bulunabileceği gibi bunu ifade ederek ve kendini anlatarak da sonuç alabilir.

Fakat ilk çocukluk döneminden getirdiği ilgi alanları bugün geldiği noktada çocuğa istediği doyumu yaşatmayabilir ve yetmeyebilir. Bu durumda ikinci seçeneğe yönelir. Çocuk yukarıda bahsettiğimiz sosyal kabul, üretkenlik, başarma ve yeterlilik duygularını yaşayabilmek için yeni ilgi alanları yani yeni üretim alanlarına merak duymaya başlar. Bu merak duygusu çocuğu ilgi alanları konusunda arayışa, keşfetmeye ve denemeye sevk eder. Bu durumda yeni ilgi alanları çocuğun envanterine girmeye başlar. Aslında kendine yönelikte bir keşif süreci olarak nitelendirebileceğimiz bu dönem çocuğun geliştikçe/büyüdükçe farklı ilgi alanlarını da yapabileceği konusunda çocuğa fikir verir.

10-11 yaş dönemi artık birçok ilgi alanına ilişkin bilgisinin olduğu bir dönem olduğu için çocuğa başarılı ya da başarısız birçok deneme fırsatının sunulması gerekir. Deneme girişimleri çocuğun gelişimini desteklemektedir. Çocuk bu denemelerin sonucunda hangi ilgi alanlarına yatkın olduğu ile ilgili fikir edindiği gibi seçtiği ilgi alanına ilişkin doğru ilgiye de karar verme şansı yakalar. Aynı zamanda yetenekleri konusunda çocuğa fikir verir.

Aileler neler yapabilir?

Erken dönemde aile; çocuğu mümkün olduğunca farklı etkinlik, materyal, deneyimle buluşturarak ilgi alanı ve ilgilerinin keşfedilmesinde çocuğa yeterince destek sağlayamadıysa da bu dönem içerisinde deneme ve girişimlerde bulunması sağlanarak ilgi alanlarının keşfedilmesine katkı sağlanması mümkündür.

Aile, çocuğunun ilgi alanlarını keşfetmesi için yönlendirirken; çocuğun öğrenmesinin faydalı olacağını düşündüğü için, kendisi geçmişte yapmak isteyip de yapamadığı için çocuğunu yönlendirmesi uygun değildir. Eğer anne babalar çocuklarının belli bir alanda yetenekli olduğunu düşünüyorsa çocuğu bu alana yönlendirmesi doğru bir adım olacaktır.

Anne babalar çocukları için faydalı olacağını düşündükleri ancak çocuklarının ilgi duyup duymadığından emin olamadıkları bir alana yönlendirmek istiyorlarsa bu süreçte model alma yolunu tercih edebilirler. Örneğin evinde düzenli spor yapılan çocukların spora, resim yapmayı seven bir annenin çocuğunun da küçük yaşlardan itibaren resme ilgi duyma ihtimali fazladır. Aynı zamanda bu alanlarda başarılı olan ve tanınmış kişilerin model alınması da çocuklarda ilgi uyandırabilir, o alanla ilgili yeteneği varsa da yeteneğin keşfine sebep olabilir.

Çocuğun ilgi alanları belirgin değilse, öncelikle ailenin gözlem yapması yerinde olur. Onunla sohbet etmek, onu yakından tanımak, sevdiği ya da sevmediği şeyler hakkında fikir edinmek, belirgin olmayan ilgi alanlarıyla ilgili fikir edinmeyi kolaylaştıran yollar olarak sıralanabilir. Okuduğu kitaplar, izlediği filmler, merak ettiği konular, oynadığı oyunlar, öğretmenlerinden alınan geribildirimleri dikkate almak, çocuğun ihtiyaç ve istekleriyle paralel ilgi alanlarını keşfetmesi için fırsatlar sunup, yol gösterirken ailelere kolaylık sağlayabilir. İlgi alanlarını keşfetme denemelerinde çocuğa destek olmak, başarılarını takdir etmek önemlidir. İlgi alanlarına yönelik denemelerinde desteklenen ve başarısı takdir edilen çocuk, mesleki ilgi gelişiminde olumlu ilerleyebilir.

Çocuğun ilgi alanlarını belirginleştirmesi, deneme fırsatı sunulması adı altında, çocuğa çok sayıda uğraşıdan oluşan bir program yapmak çocuk için uygun değildir. Örneğin; haftalık programına baktığımızda sabahtan öğleden sonraya kadar okula giden, okuldan gelince haftanın belli günlerinde keman dersi alan, hafta sonu belli saatlerde yüzmeye giden, haftanın kalan bir günü de drama faaliyetlerine katılmakta olan çocuklar var. Böylesine bir program ödevleri ve bu koşuşturmanın getirdiği yorgunlukta eklenince çocuk için zorlayıcı olabilir. İlgi alanları ve ilgiler keşfedilip geliştirilmesi telaşı içinde çocuğun ilgilerinden uzaklaşmasına sebep olabilir. Zorlayıcı beklentilerin yüksek olduğu bir üslup yerine ailenin, çocuğa fırsat sunan, destekleyici ve başarılarını takdir edici davranışlar sergilemesi yerinde olacaktır.