Psikososyal Gelişimde Kardeşlerin Önemi

PSİKOSOSYAL GELİŞİMDE KARDEŞLERİN ÖNEMİ

Kardeş ilişkisini tanımlamak gerekirse; ikinci çocuğun doğumu ile başlayan, olabilecek en yakın ve en uzun süreli ilişkilerden biridir. Kardeşler birbirlerinin durumunu başka herhangi birine göre daha fazla anlarlar. Kendilerini kardeşleriyle kıyaslayarak sahip oldukları özelliklerin ve yeteneklerin farkına varırlar. Çocuklar bazı davranışları büyük kardeşlerinden öğrenmektedir. Ağabey ya da ablalarının davranışlarını gözlemleyerek anne ve babalarıyla nasıl ilişki kuracaklarını öğrenmektedirler. Aile yapısı, çocukların doğum sırası, kardeş sayısı, kardeşlerin cinsiyeti, yaşı, sağlık durumu gibi özellikler, kardeşler arasındaki ilişkinin yapısında belirleyici olmaktadır.( Bozbey Akalın, 2005; Onat Zoylan 2005).

Çocuğun ilk sosyal etkileşimleri anne babasıyla ve kardeşleriyle gerçekleşmektedir. Kardeşleriyle çocuk ilk kez, paylaşma, destek olma, koruma ve korunma, işbirliği gibi duyguları yaşamaktadır. Kardeşler birbirleriyle hayallerini, sembolleri, oyunları paylaşarak kazanımlar elde etmektedirler. Kardeşler arası çatışmalar yaşansa da bu duygular, yaşam boyunca farklı düzeylerde hissedilerek devam eder. Bu yaşantılar, çocuğun yaşamındaki ilk sosyal becerileri öğrenme deneyimleridir. Kardeşler arası çatışmaların, çocuğun psikososyal gelişimi üzerinde olumsuz etkileri olduğu iddia edilmiştir. Fakat araştırma sonuçları, tam tersine bu çatışmalar sayesinde çocukların sorun çözme becerilerinin geliştiğini, duygularını rahat ifade etmeyi ve başkalarının fikirlerini dikkate almayı öğrendiklerini göstermektedir. Bu çatışmalar sürekli olduğu takdirde olumsuz etkileri vardır. Bunun yerine çatışmaların, çatışma ardından denge ve destek döngüsü içinde devam etmesi psikososyal gelişim açısından sağlıklı bir durumdur (Bozbey Akalın, 2005; Onat Zoylan 2005; Taylı, 2007).

Adler, ailedeki diğer çocukların varlığı ve kardeşler arası ilişkilere dikkat çeken ilk kuramcıdır. Çocuğun kardeşleriyle olan ilişkisi, özellikle kardeşlerin doğum sırasından etkilenmektedir. Adler gibi kilinisyenler kardeşler arası rekabetin kişilik gelişimi üzerinde önemli olduğunu dile getirmişlerdir. Psikodinamik görüşlere bakıldığında kardeşler arası rekabet rahatsızlıklara neden olmaktadır. Kardeşlerin doğumu, ölümü gibi sarsıcı olaylar çocuklarda psikolojik sorunlara yol açabilirken, aynı koşullar bazı çocuklarda erken olgunlaşma ve çevrelerine karşı daha olumlu davranışlar sergilemelerine de neden olabilmektedir (Bozbey Akalın, 2005; Geçtan, 2002).

Herhangi bir kronik rahatsızlığı olan çocuğun kardeşleri üzerinde olumsuz etkileri görülmektedir. Ebeveynlerin hasta olan çocuklarıyla ilgilenirken sağlıklı olan çocuklarını ihmal ettiği durumlar gözlenmiştir. Bu durum, sağlıklı çocukların hasta kardeşleri ve ebeveynlerin tutumları nedeniyle olumsuz duygulara daha fazla sahip olmasına ve kardeşler arası sağlıklı ilişkiler kurulamamasına neden olmaktadır. Kardeşlerinin etkileriyle bu çocuklar sosyal ilişkilerinde çatışmalar yaşamaktadırlar. Araştırmalara göre aileler sağlıklı kardeşlerin sosyal aktivitelerini kısıtlamakta, bu durum da çocukların problemle etkin baş etme ve sosyalleşme konusunda sıkıntı yaşamasına neden olmaktadır (Bayat ve Gül, 2005; Bozbey Akalın, 2005; Er, 2006).

Engelli bir kardeşe sahip olmanın çocuğun psikososyal gelişimi üzerinde olumlu ve olumsuz etkileri olduğuna yönelik araştırmalar mevcuttur. Bazı araştırmalara göre engelli bir kardeşe sahip olmak, çocuğun kardeşiyle olan ilişkilerinde daha fazla yardım etme gibi davranışlar gösterme, yüksek benlik saygısına sahip olma ve diğer insanlara karşı daha empatik ve yardım edici olma gibi özellikler sergiledikleri sonuçlarına ulaşılmıştır. Bunun yanı sıra kıskançlık, gücenme, öfke gibi olumsuz duygulara sahip oldukları yönünde de sonuçlar bulunmaktadır. Elbette sahip olunan engel türüne, engelin boyutlarına göre kardeşler arası ilişkiler de farklı gelişmektedir (Onat Zoylan, 2005).

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğuna sahip çocukların kardeşlerine yönelik yapılan araştırmalar ise, farklı engelleri ya da kronik sağlık sorunları olan kardeşlere sahip olan çocuklara göre bu çocukların, daha fazla duygusal ve psikolojik problemler yaşadığını ortaya koymuştur. DEHB fark edilemeyen bozukluk olarak sınıflandırılmaktadır. Kardeşler, DEHB olan çocuğa karşı ebeveyn tutumlarını anlamakta güçlük çekerler. DEHB olan çocuklar sosyal açıdan uyumsuzluklar yaşamaktadırlar. İlk sosyal deneyimlerin yaşandığı kardeş ilişkisinde de bu psikososyal gelişimi olumsuz etkileyecektir. Kardeş ilişkisi bir çeşit öğrenme alanıdır ve kardeşlerin birinde var olan sorunlar diğer kardeşi de etkileyecektir.(Bozbey Akalın, 2005).

Tüm bu bilgiler ve araştırmalar ışığında kardeş ilişkileri ve psikososyal gelişime baktığımızda, kardeş ilişkisinin özel bir ilişki türü olduğu söylenebilir. Kardeşlerin birbirlerine yönelik tutumları, davranışları ve yakınlık düzeyleri pek çok değişkenden etkilenmektedir. Kardeşlerin birbirlerinin gelişimlerini olumlu ve olumsuz açılardan etkiledikleri görülmektedir. Kardeşlik ilişkileri, çocuğun ilk sosyalleşme deneyimlerini oluşturmaktadır. Bu sayede çocuk; çeşitli duyguları ve davranışları öğrenmekte, iletişim becerileri kazanmakta, problemlerle nasıl baş edeceğini öğrenmektedir. Kardeşlerden birinin kronik sağlık sorunları veya engeli olduğu durumlarda ise çocuk, diğer kardeşin etkisiyle olumlu ve olumsuz davranış ve tutumlar sergilemektedir. Çocuğun psikososyal gelişimi için kardeş ilişkilerinin varlığı beraberinde zaman zaman olumsuzlukları getirse de, sağlıklı bir durumdur. Bence, kardeşin varlığı ve kardeşlik ilişkileri, insanın tüm hayatı boyunca olumsuz etkilere rağmen, ağırlıklı olarak olumlu etkileri olan bir durumdur.

KAYNAKÇA

Bayat, M. ve Gül, E. (2005).Diyabetli Çocukların Kardeşlerinin Yaşadıkları Güçlüklerin Belirlenmesi. Sağlık Bilimleri Dergisi, 14(Ek Sayı:Hemşirelik Özel Sayısı), 7-12.

Bozbey Akalın, A. (2005).Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Olan Çocukların Abla ve Ağabeylerinin Sosyal Beceri Düzeyi ve Kardeş İlişkileri. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Çukurova Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi, Adana.

Er, D. M. (2006).Çocuk, Hastalık, Anne-Babalar ve Kardeşler. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi , 49, 155-168.

Geçtan, Engin.(2002).Psikanaliz ve Sonrası. İstanbul: Metis Yayıncılık.

Onat Zoylan, E. (2005).Engelli Kardeşe Sahip Olan ve Olmayan Bireylerin Kardeş İlişkilerinin Belirlenmesi. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bolu.

Taylı, A. (2007).Kardeş Sahibi Olup Olmama Durumunun Okulöncesi Dönemdeki Sosyal Oyuna Etkisi. ABÜ, Eğitim Fakültesi Dergisi,7(1), 112-128.